Арнайы қоныс аударушыларға арналған «Қынхегаман байрақ» газеті (Еңбек Туы): типологиялық ерекшеліктері

Аңдатпа

Соңғы жылдары қолжетімді болған жаңа дереккөздер негізінде 1944 жылы Орта Азия мен Қазақстанға жер аударылған шешендер мен ингуштар арасындағы идеологиялық жұмыстың кейбір аспектілері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты - 1955-1957 жылдары Алматыда шешен тілінде жарыққа шыққан арнайы қоныс аударушыларға арналған «Кьинхьегаман байрақ» (Еңбек туы) газетінің жұмыс істеу ерекшеліктерін анықтау. Оның этносты сақтаудағы, шешен және ингуш тілдерін, ұлттық әдебиетті дамытудағы рөлі атап өтілді. Атап айтқанда, бұқаралық ақпарат құралдарында автономиялық республиканы жою және бүкіл этносты Орта Азия мен Қазақстанға мәжбүрлеп көшіру жөніндегі ауқымды акцияның үндемеу себебін түсіндіруге әрекет жасалды. Сталиндік депортацияның бұл аспектісі әлі күнге дейін ғылыми әдебиеттерде түсіндірілмеген. Сондықтан большевиктік режиммен жазаланған халықтардың геноцидке ұшырау себептерін анықтау әлі де өзекті. Зерттеу әдеби әдістерді қолдана отырып, тарихи құбылыстарды талдау метологиясы негізінде жүргізілді.

Мақалада бұрынғы редакция қызметкері С.Д. Магомаевтың жеке мұрағатынан алынған материалдар пайдаланылды. Тарихи-журналистика ғылымында алғаш рет зерттеу нысаны депортацияланған халықтардың аудиториясына бағытталған басылым болып отыр. "Кьинхегаман байрах" шын мәнінде Шешен-Ингуш автономиясын қалпына келтірудің бастамашысы ғана емес, сонымен қатар сталиндік тоталитаризмді жеңу процестеріндегі маңызды әрекет болды. И. Сталиннің жеке басына табыну жағдайында пайда болған арнайы қоныс аударушыларға арналған басылымның типологиялық ерекшеліктеріне сипаттама беріледі. Мысалы, басылым беттеріндегі оның құрбандарына арналған депортация тақырыбына тыйым салынды. Жүргізілген талдау адамдарға, әлеуметтік топтарға және тіпті халықтарға қарсы геноцид кез-келген тоталитаризмге тән қасиет деген тезисті күшейтеді. Зерттеу нәтижелері Отандық журналистика тарихшылары үшін құндылық болып табылады, сонымен қатар бүкіл этностарды толығымен жойылу шегіне қойған қылмыстың объективті бейнесін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Түйінді сөздер: КСРО-ға халықтарды депортациялау, шешендер мен ингуштар, арнайы қоныс аударушыларға арналған газет, «K'inkhyegaman bairakh» (Еңбек туы).