Верификация в расследовательской журналистике Казахстана

М.Н. Шукуева; А.О. Есдаулетов; М.A Сламбекова

doi:10.26577/k2t1dg25

Авторлар

М.Н. Шукуева Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана, Қазақстан https://orcid.org/0000-0002-1866-9218 ##orcid.unauthenticated##
А.О. Есдәулетов Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана, Қазақстан https://orcid.org/0000-0002-2340-7482 ##orcid.unauthenticated##
М.A Сламбекова Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана, Қазақстан https://orcid.org/0000-0003-2113-4860 ##orcid.unauthenticated##

DOI:

https://doi.org/10.26577/k2t1dg25

Кілт сөздер:

зерттеу журналистикасы, ақпараттың сенімділігі, верификация модельдері, қазақстандық медиа, платформалану, цифрлық гейткипинг, OSINT.

Аңдатпа

Зерттеудің өзектілігі Қазақстандағы журналистік тергеулердің рөлі цифрлық медиа кеңістіктің трансформациясы жағдайында арта түсуімен негізделеді. Бұл жұмыста ақпаратты верификациялау мәселелері мен тергеу журналистикасында фактчекинг құралдарын, соның ішінде ашық дереккөздер негізіндегі барлау (OSINT) әдістерін қолдану қарастырылады. Платформалық медианың дамуы, цифрландыру және аралас медиа құрылымдардың, соның ішінде автономды YouTube-арналар мен Telegram-дағы жабық қауымдастықтардың қалыптасуы контентті іріктеудің дәстүрлі редакциялық механизмдерінің (гейткипингтің) әлсіреуіне алып келеді. Зерттеудің мақсаты – Қазақстандағы қазіргі тергеу журналистикасында ақпаратты верификациялау механизмдерін және фактчекинг құралдарын қолдану ерекшеліктерін талдау. Әдіснама 2024–2026 жылғы сәуір аралығында Protenge, Masa.media және Airan медиаплатформаларында жарияланған 150 тергеу материалын контент-талдауды және қазақстандық медиа мамандар мен медиа заңнамасы саласындағы сарапшылармен жүргізілген сегіз жартылай құрылымдалған тереңдетілген сұхбатты қамтитын аралас тәсілге (mixed-methods) негізделген. Нәтижелер журналистік тергеулердің бақыланбайтын цифрлық платформаларға ауысуы ақпараттың шынайылығының төмендеуімен қатар жүретінін көрсетеді: автономды Telegram-арналар сегментінде материалдардың 64 %-ға дейіні тексерілмеген цифрлық ағып кетулерге бастапқы дереккөз ретінде сүйенеді, ал мамандандырылған OSINT-платформалар керісінше үлгіні көрсетеді – расталған ашық деректердің 86 %-ға дейіні. Ғылыми маңыздылығы өтпелі экономикасы бар елдердің медиаортасында фактчекинг механизмдерінің жұмыс істеу ерекшеліктерін нақтылаумен байланысты. Практикалық маңыздылығы Орталық Азия жағдайына бейімделген фактілерді контекстік верификациялаудың иерархиялық жүйесін әзірлеуден тұрады. Алынған нәтижелер цифрлық дәуірдегі журналистік тәжірибелердің трансформациясы туралы теориялық түсініктерді кеңейтіп, тергеу журналистикасының кәсіби стандарттарын және медиа сауаттылық бойынша білім беру бағдарламаларын әзірлеуде пайдаланылуы мүмкін.

Автор өмірбаяндары

М.Н. Шукуева, Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана, Қазақстан

Шукуева Меруерт Нұрланқызы (корреспондент автор) – докторант, Баспасөз және баспа ісі кафедрасы, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, (Астана қ., Қазақстан, e-mail: shukuevameruert@mail.ru);
А.О. Есдәулетов, Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана, Қазақстан

Есдәулетов Айтмұханбет Оразбайұлы – филология ғылымдарының кандидаты, Баспасөз және баспа ісі кафедрасының профессоры, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, (Астана қ., Қазақстан, e-mail: aitken57@mail.ru);