Қоғамдық сананың өзгеру динамикасына жаңа медиаарналардың ықпалы

Б. Н. Елтаева; Д. С. Боранбай; А. Қ. Қыдырбек; А. А. Бейсенкулов

doi:10.26577/chyqg684

Авторлар

Б. Н. Елтаева Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан https://orcid.org/0009-0000-8552-1187 ##orcid.unauthenticated##
Д. С. Боранбай Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан https://orcid.org/0009-0000-4725-2502 ##orcid.unauthenticated##
А. Қ. Қыдырбек Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан https://orcid.org/0009-0002-9352-7970 ##orcid.unauthenticated##
А. А. Бейсенкулов Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті, Алматы, Қазақстан https://orcid.org/0009-0003-8615-670X ##orcid.unauthenticated##

DOI:

https://doi.org/10.26577/chyqg684

Кілт сөздер:

жаңа медиа, әлеуметтік желілер, қоғамдық сана, алгоритмдік ұсынымдар, инфлюенсерлер, генеративті жасанды интеллект, медиасауаттылық.

Аңдатпа

Әлеуметтік желілер қоғамдық пікірді, құндылықтық бағдарларды және қоғамдық күн тәртібін қалыптастырудың негізгі арналарының біріне айналды. Платформаланған жаңалық тұтыну жағдайында редакциялық сүзгі әлсіреп, алгоритмдік ұсынымдар, инфлюенсерлік делдалдық және генеративті жасанды интеллект негізіндегі синтетикалық контент қоғамдық қабылдау механизмдеріне тікелей ықпал етеді. Мақаланың мақсаты – Қазақстан жағдайында жаңа медианың қоғамдық сананың өзгеру динамикасына әсерін түсіндіретін концептуалдық модель ұсыну және оны кейінгі эмпирикалық тексеруге жарамды гипотезалар мен өлшеу индикаторларын нақтылау. Зерттеу құжаттық талдау, салыстырмалы талдау және халықаралық екінші реттік деректерді жүйелеу әдістеріне сүйенеді. DataReportal, Reuters Institute, Pew Research Center және UNESCO/MediaNet материалдарын талдау негізінде ықпалдың төрт блогы айқындалды: контент көздері, платформалық медиаторлар, қабылдау механизмдері және қоғамдық санадағы нәтижелер. Нәтижесінде алгоритмдік тәуелділік, эмоциялық фреймдерге ұшырау, инфлюенсерлер арқылы жаңалық тұтыну, ЖИ‑синтетикалық контент экспозициясы, медиасауаттылық және AI‑сауаттылық айнымалылары бойынша H1–H6 гипотезалары мен операционалдық индикаторлар ұсынылды. Қорытындыда Қазақстандағы жоғары цифрлық қамту жағдайында медиасауаттылықты, фактчекинг мәдениетін және платформалық ашықтықты күшейту қоғамдық сананы манипуляциялық ықпалдан қорғаудың негізгі шарты екені тұжырымдалады.

Автор өмірбаяндары

Б. Н. Елтаева, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан

Елтаева Бифат (корреспондент-автор) – баспагерлік-редакторлық іс және өнер кафедрасының магистранты, журналистика факультеті, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Алматы, Қазақстан, e-mail: bifat.eltaeva@gmail.com);
Д. С. Боранбай, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан

Боранбай Динара – баспагерлік-редакторлық іс және өнер кафедрасының магистранты, журналистика факультеті, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (Алматы, Қазақстан, dinara.boranbay@mail.ru);
А. Қ. Қыдырбек, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан

Қыдырбек Ақбота – баспагерлік-редакторлық іс және өнер кафедрасының магистранты, журналистика факультеті, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (Алматы, Қазақстан, akbotashym@gmail.com);
А. А. Бейсенкулов, Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті, Алматы, Қазақстан

Бейсенкулов Аязби – филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор, бизнес, медиа және басқару факультеті, Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті (Алматы, Қазақстан, a.beisenkulov@iitu.edu.kz).